इतिहास

तापमानाला आकडे कसे मिळाले

आज तापमान अगदी स्वाभाविक वाटते. अठराव्या शतकात तसे मुळीच नव्हते: संदर्भबिंदू आणि आकडे यांचा अर्थ काय असावा हे उपकरणनिर्माते आणि शास्त्रज्ञ तेव्हा ठरवतच होते.

कालरेषा

थर्मोस्कोपपासून प्रमाणित स्केलांपर्यंत.

सुरुवातीची उपकरणे एखादी गोष्ट अधिक गरम किंवा अधिक थंड आहे हे दाखवू शकत, पण तिला सार्वत्रिक आकडा देऊ शकत नसत. पुन्हा मिळवता येणारे स्थिर बिंदू आणि प्रमाणित स्केले यांनी ते बदलले.

अठराव्या शतकाची सुरुवात

रोमर आणि न्यूटन पुन्हा मिळवता येणारी स्केले सुचवतात

ओले रोमरने पुन्हा मिळवता येणारे संदर्भबिंदू वापरले, त्यात मिठाच्या पाण्याचे मिश्रणही होते; आयझॅक न्यूटननेही स्थिर तापमानबिंदूंवर प्रयोग केले. त्यांच्या कामामुळे थर्मोस्कोपचे रूपांतर संख्यात्मक तापमापकांत होण्यास मदत झाली.

1724

डॅनियल गॅब्रिएल फॅरनहाइट आपले स्केल प्रकाशित करतो

पोलंडमध्ये जन्मलेला आणि नेदरलँड्समध्ये काम करणारा उपकरणनिर्माता फॅरनहाइट याच्यावर रोमरचा प्रभाव होता, आणि तो तेच निकाल पुन्हा देणाऱ्या पाऱ्याच्या तापमापकांसाठी प्रसिद्ध झाला. त्याच्या स्केलमध्ये सुरुवातीला शून्याजवळ खाऱ्या द्रावणाचा गोठणबिंदू आणि 96 च्या जवळ मानवी शरीराचा संदर्भ होता; नंतरच्या प्रमाणीकरणाने प्रमाणित परिस्थितीत पाण्याचे गोठणे 32 °F वर आणि उकळणे 212 °F वर निश्चित केले.

25 डिसें 1741

सेल्सिअस नाताळच्या दिवशी स्वतःचे 100-बिंदूंचे स्केल वापरतो

अँडर्स सेल्सिअसच्या कामाविषयीच्या एका ऐतिहासिक वृत्तान्तानुसार, उप्साला वेधशाळेत त्याने स्वतःचे 100-बिंदूंचे स्केल वापरल्याची पहिली नोंद 1741 च्या नाताळच्या दिवसाची आहे.

नाताळची रंजक माहिती: आज आपण सेल्सिअसशी जोडतो ते स्केल त्याच्या निरीक्षण नोंदीत नाताळच्या दिवशी आले — 1742 मधील त्याच्या प्रसिद्ध प्रकाशनाच्या आधी.
1742

अँडर्स सेल्सिअस सेंटिग्रेड स्केल प्रकाशित करतो — आजच्या संकेतानुसार उलटे

सेल्सिअसने पाण्याचे पुन्हा मिळवता येणारे दोन बिंदू ठरवले आणि त्यांमधले अंतर 100 अंशांत विभागले, पण त्याच्या मूळ मांडणीत उत्कलनबिंदूवर 0 आणि गोठणबिंदूवर 100 होते.

1743

जाँ-पिएर क्रिस्तँ आजची दिशा वापरतो

लिआँमध्ये क्रिस्तँने सेंटिग्रेड स्केलची दिशा उलटवली, त्यामुळे पाणी 0 वर गोठू आणि 100 वर उकळू लागले. तीच दिशा आजची परिचित मांडणी बनली.

1848

विल्यम थॉमसन निरपेक्ष तापमापन स्केल सुचवतो

पुढे लॉर्ड केल्विन झालेल्या थॉमसनने On an Absolute Thermometric Scale प्रकाशित केले आणि शून्य पाण्याच्या कोणत्याही स्वैर संदर्भावर न ठेवता तापमानाच्या भौतिक निम्न मर्यादेवर ठेवले.

1948

“अंश सेल्सिअस” हे अधिकृत नाव होते

आंतरराष्ट्रीय वजने व मापे समितीने स्पर्धेत असलेल्या नावांमधून “अंश सेल्सिअस” निवडले, आणि वजने व मापे यांवरील 9व्या सर्वसाधारण परिषदेनेही ते स्वीकारले.

2026

Galliera स्केलचा औपचारिक तपशील निश्चित होतो

आवृत्ती 1.0 ने 18 ऑगस्ट 2026 रोजी TG = 2TC या संबंधाने Galliera स्केल औपचारिकपणे स्थापित केले. 21 ऑगस्ट 2026 रोजी प्रसिद्ध झालेल्या आवृत्ती 1.1 ने पूर्ण-संख्या सूक्ष्मतेची तुलना स्पष्टपणे मांडली. 24 सप्टेंबर 2026 रोजी प्रसिद्ध झालेल्या आवृत्ती 1.2 ने व्याख्या कायम ठेवली आणि समन्वयित अधिकृत भाषांतरे जोडली. 14 नोव्हेंबर 2026 रोजी प्रकाशित आवृत्ती 1.3 ने विनिर्देश 36 भाषांपर्यंत विस्तारला.

F
फॅरनहाइट

आधी उपकरणनिर्माता, मग स्केलकर्ता.

डॅनियल गॅब्रिएल फॅरनहाइट (1686–1736) याचा जन्म डान्झिग (आजचे ग्डान्स्क) येथे झाला आणि त्याने नेदरलँड्समध्ये वैज्ञानिक उपकरणनिर्माता म्हणून काम केले. 1724 मध्ये तो रॉयल सोसायटीचा फेलो झाला.

फॅरनहाइट महत्त्वाचा का ठरला

हे यश केवळ आकडे निवडण्याचे नव्हते. फॅरनहाइटचे पाऱ्याचे तापमापक इतके सातत्याने तेच निकाल देत की वेगवेगळ्या उपकरणांनी घेतलेली मापे आधीच्या अनेक साधनांपेक्षा कितीतरी चांगली जुळत.

32 आणि 212 का?

पाण्याचे आजचे परिचित बिंदू म्हणजे प्रमाणित वातावरणीय दाबावर गोठण्यासाठी 32 °F आणि उकळण्यासाठी 212 °F; त्यांच्यामध्ये 180 फॅरनहाइट अंश येतात. फॅरनहाइटच्या अंशशोधनाच्या आधीच्या आवृत्त्यांत इतर स्थिर बिंदू वापरले होते, त्यांत मिठाच्या पाण्याचे मिश्रण आणि मानवी शरीराचे तापमान यांचा समावेश होता.

C
सेल्सिअस

होय, सेल्सिअस स्केल सुरुवातीला उलट दिशेने चालत होते.

अँडर्स सेल्सिअस (1701–1744) हा स्वीडिश खगोलशास्त्रज्ञ आणि उप्साला विद्यापीठातील प्राध्यापक होता. स्वतःचे स्केल सुचवण्यापूर्वी तो अनेक वर्षे तापमापकांची आणि हवामान निरीक्षणांची तुलना करत होता.

मूळ दिशा

सेल्सिअसच्या 1742 च्या योजनेत उकळते पाणी 0 आणि गोठणारे पाणी 100 होते. आज हे विचित्र वाटते, पण ते एकमेव उदाहरण नव्हते: सुरुवातीची इतर स्केलेही अशा दिशांनी चालत होती ज्या आजच्या वापरकर्त्यांना उलट्या वाटतील.

टिकून राहिलेली कल्पना

चिरस्थायी योगदान म्हणजे पाण्याचे पुन्हा मिळवता येणारे दोन संदर्भबिंदू 100 समान अंतरालांत विभागून वापरणे, आणि त्याबरोबर उकळण्यावर दाबाच्या होणाऱ्या परिणामाकडे काळजीपूर्वक लक्ष देणे.

K
केल्विन

मानवी संदर्भांपासून थेट भौतिकशास्त्रापर्यंत.

केल्विन स्केलने वेगळी समस्या सोडवली. रोजच्या सोयीचे शून्य निवडण्याऐवजी ते स्केलला निरपेक्ष शून्याशी बांधते. त्याच्या अंतरालाचा आकार सेल्सिअसइतकाच आहे.

निरपेक्ष शून्य

0 K ही ऊष्मागतिक तापमानाची भौतिक निम्न मर्यादा आहे. ती −273.15 °C आणि म्हणून −546.30 °G इतकी आहे.

अंशाचे चिन्ह नाही

SI एकक केल्विन आहे, चिन्ह K; “अंश केल्विन” नव्हे.

वेगळा उद्देश

ऊष्मागतिकी किंवा मापनशास्त्रात केल्विनचा पर्याय म्हणून Galliera सुचवलेले नाही; हे स्पष्टपणे सांगितले आहे.

स्रोत

प्राथमिक आणि संस्थात्मक संदर्भ.

इतिहासाचे पृष्ठ इंटरनेटवरील दंतकथा पुन्हा सांगण्याऐवजी संस्थात्मक आणि अभ्यासपूर्ण स्रोत वापरते.