Geschiedenis

Hoe temperatuur haar getallen kreeg

Temperatuur lijkt tegenwoordig vanzelfsprekend. In de 18e eeuw was dat allerminst zo: instrumentmakers en wetenschappers bepaalden nog wat referentiepunten en getallen moesten betekenen.

Tijdlijn

Van thermoscopen tot standaardschalen.

Vroege instrumenten konden aantonen dat iets warmer of kouder was zonder er een universeel getal aan toe te kennen. Reproduceerbare vaste punten en gestandaardiseerde schalen brachten daarin verandering.

begin 18e eeuw

Rømer en Newton stellen reproduceerbare schalen voor

Ole Rømer gebruikte reproduceerbare referentiepunten, waaronder een zoutwatermengsel; Isaac Newton experimenteerde eveneens met vaste temperatuurpunten. Hun werk hielp thermoscopen om te vormen tot kwantitatieve thermometers.

1724

Daniel Gabriel Fahrenheit publiceert zijn schaal

Fahrenheit, een in Polen geboren instrumentmaker die in Nederland werkte, werd beïnvloed door Rømer en werd bekend om zijn zeer reproduceerbare kwikthermometers. Zijn schaal gebruikte aanvankelijk het vriespunt van pekel nabij nul en een referentie voor het menselijk lichaam nabij 96; latere standaardisatie legde het vriespunt van water vast op 32 °F en het kookpunt op 212 °F onder standaardomstandigheden.

25 dec 1741

Celsius gebruikt op eerste kerstdag zijn eigen 100-puntsschaal

Een historisch verslag van het werk van Anders Celsius noemt eerste kerstdag 1741 als het eerste vastgelegde gebruik van zijn eigen 100-puntsschaal bij het observatorium van Uppsala.

Kerstweetje: de schaal die we nu met Celsius associëren, verscheen op eerste kerstdag in zijn waarnemingsverslag — vóór zijn beroemde publicatie uit 1742.
1742

Anders Celsius publiceert een centigrade schaal — omgekeerd volgens de moderne conventie

Celsius definieerde twee reproduceerbare waterpunten met 100 graden ertussen, maar in zijn oorspronkelijke richting lag 0 bij het kookpunt en 100 bij het vriespunt.

1743

Jean-Pierre Christin gebruikt de moderne richting

In Lyon keerde Christin de richting van de centigrade schaal om, zodat water bij 0 bevroor en bij 100 kookte. Die richting werd de vertrouwde moderne indeling.

1848

William Thomson stelt een absolute thermometrische schaal voor

De latere Lord Kelvin publiceerde Over een absolute thermometrische schaal, waarbij nul bij de fysische ondergrens van temperatuur werd geplaatst in plaats van bij een willekeurige waterreferentie.

1948

„Graad Celsius” wordt de officiële naam

Het Internationaal Comité voor Maten en Gewichten koos „graad Celsius” uit concurrerende namen, en de 9e Algemene Conferentie voor Maten en Gewichten nam deze naam eveneens aan.

2026

De Galliera-schaal wordt formeel gespecificeerd

Versie 1.0 stelde de Galliera-schaal op 18 augustus 2026 formeel vast met TG = 2TC. Versie 1.1, uitgegeven op 21 augustus 2026, maakte de vergelijking van de granulariteit in gehele getallen expliciet. Versie 1.2, uitgegeven op 24 september 2026, behield de definitie en voegde gecoördineerde, geautoriseerde vertalingen toe. Versie 1.3, uitgegeven op 14 november 2026, breidde de specificatie uit tot 36 talen.

F
Fahrenheit

Eerst instrumentmaker, daarna schaalontwerper.

Daniel Gabriel Fahrenheit (1686–1736) werd geboren in Danzig (nu Gdańsk) en werkte in Nederland als maker van wetenschappelijke instrumenten. In 1724 werd hij Fellow of the Royal Society.

Waarom Fahrenheit belangrijk was

De prestatie bestond niet alleen uit het kiezen van getallen. De kwikthermometers van Fahrenheit waren reproduceerbaar genoeg om metingen op verschillende instrumenten veel beter met elkaar te laten overeenkomen dan bij veel eerdere apparaten.

Waarom 32 en 212?

De vertrouwde moderne waterpunten zijn 32 °F voor het vriespunt en 212 °F voor het kookpunt bij standaard atmosferische druk, met 180 Fahrenheitgraden ertussen. Eerdere versies van Fahrenheits kalibratie gebruikten andere vaste punten, waaronder een zoutwatermengsel en de menselijke lichaamstemperatuur.

C
Celsius

Ja, Celsius liep oorspronkelijk de andere kant op.

Anders Celsius (1701–1744) was een Zweedse astronoom en hoogleraar aan de Universiteit van Uppsala. Hij vergeleek al jaren thermometers en weerwaarnemingen voordat hij zijn eigen schaal voorstelde.

Oorspronkelijke richting

In het schema van Celsius uit 1742 was kokend water 0 en bevriezend water 100. Dat klinkt tegenwoordig vreemd, maar was niet uniek: ook andere vroege schalen liepen in richtingen die moderne gebruikers contra-intuïtief zouden vinden.

Het blijvende idee

De blijvende bijdrage was het gebruik van twee reproduceerbare waterreferentiepunten, verdeeld in 100 gelijke intervallen, gecombineerd met zorgvuldige aandacht voor de invloed van druk op het kookpunt.

K
Kelvin

Van menselijke referenties naar de fysica zelf.

Kelvin loste een ander probleem op. In plaats van een handig alledaags nulpunt te kiezen, verankert deze schaal zich bij het absolute nulpunt. De intervalgrootte is dezelfde als bij Celsius.

Absoluut nulpunt

0 K is de fysische ondergrens van de thermodynamische temperatuur. Dit komt overeen met −273,15 °C en dus met −546,30 °G.

Geen gradenteken

De SI-eenheid is de kelvin, met symbool K, niet „graad Kelvin”.

Ander doel

Galliera wordt uitdrukkelijk niet voorgesteld als vervanging van Kelvin in de thermodynamica of metrologie.